Bài giảng Ngữ văn 8 - Bài 13: Dấu ngoặc đơn và dấu 2 chấm - Tô Hà

 CHÀO MỪNG QUÍ THẦY CÔ
 ĐẾN DỰ HỘI GIẢNG
 MÔN NGỮ VĂN
 LỚP 8A1
 Đơn vị: Trường THCS Lê Qúy Đôn
 Giáo viên thực hiện : Tô Hà a) Đùng một cái, họ (những người dân bản xứ) 
 được phong cho cái danh hiệu tối cao là 
 “chiến sĩ bảo vệ công lí và tự do”.
 (Nguyễn Ái Quốc, Thuế máu)
b) Gọi là kênh ba khía vì ở đó hai bên bờ tập 
trung toàn những con ba khía, chúng bám đặc 
sệt quanh các gốc cây (ba khía là một loại còng 
biển lai cua, càng sắc tím đỏ, làm mắm xé ra trộn 
tỏi ớt ăn rất ngon).
(Theo Đoàn giỏi, Đất rừng phương Nam) Lí Bạch (701 - 762), nhà thơ nổi tiếng của 
 Trung Quốc đời Đường, tự Thái Bạch, 
 hiệu Thanh Liên cư sĩ, quê ở Cam Túc; lúc 
 mới năm tuổi, gia đình về định cư ở làng 
 Thanh Liên, huyện Xương Long thuộc 
 Miên Châu (Tứ Xuyên).
 (Ngữ văn 7, tập 1) a) Đùng một cái, họ (những người bản xứ) được phong cho 
 cái danh hiệu tối cao là “chiến sĩ bảo vệ công lí và tự do”.
b)→ Gọi Đánh là kênhdấu phần ba khía giải vìthích ở đó (làm hai rõ bên họ bờlà ai) tập trung toàn 
 những con ba khía, chúng bám đặc sệt quanh các gốc cây 
 (ba khía là loại còng biển lai cua, càng sắc tím đỏ, làm 
 mắm xé ra trộn tỏi ớt ăn rất ngon).
c) Lí Bạch (701 - 762), nhà thơ nổi tiếng của Trung Quốc đời 
 →Đường, Đánh tự dấu Thái phần Bạch, thuyết hiệu Thanhminh Liên cư sĩ, quê ở Cam 
 Túc; lúc mới năm tuổi, gia đình về định cư ở làng Thanh 
 Liên, huyện Xương long thuộc Miên Châu (Tứ Xuyên)
 → Đánh dấu phần bổ sung thêm a) Đùng một cái, họ được phong cho cái danh hiệu tối 
 cao là “chiến sĩ bảo vệ công lí và tự do”.
 b) Gọi là kênh ba khía vì ở đó hai bên bờ tập trung toàn 
 những con ba khía, chúng bám đặc sệt quanh các gốc 
 cây.
 c) Lí Bạch nhà thơ nổi tiếng của Trung Quốc đời 
 Đường, tự Thái Bạch, hiệu Thanh Liên cư sĩ, quê ở 
 Cam Túc; lúc mới năm tuổi, gia đình về định cư ở làng 
 Thanh Liên, huyện Xương long thuộc Miên Châu.
→ Bỏ phần trong ngoặc đơn thì nghĩa của các đoạn trích 
dẫn không thay đổi vì khi đặt một phần nào đó trong dấu 
ngoặc đơn thì người viết đã coi đó là phần chú thích 
nhằm cung cấp thông tin bổ sung, đi kèm theo. Dấu ngoặc đơn dùng để đánh dấu phần chú 
thích (giải thích, thuyết minh, bổ sung 
thêm)
Ví dụ: Lí Bạch (701 - 762) là nhà thơ nổi 
tiếng của Trung Quốc đời Đường. a. Rồi Dế Choắt loanh quanh, băn khoăn. Tôi phải bảo: 
 - Được, chú mình cứ nói thẳng thừng ra nào.
Dế Choắt nhìn tôi mà rằng:
- Anh đã nghĩ thương em như thế thì hay là anh đào giúp cho em 
 một cái ngách sang bên nhà anh, phòng khi tắt lửa tối đèn có đứa 
 nào đến bắt nạt thì em chạy sang 
- (Tô Hoài)
b. Như tre mọc thẳng, con người không chịu khuất
 →Người Báo xưa trước có câulời :hội “ Trúc thoại dẫu cháy, đốt ngay vẫn thẳng”. Tre là thẳng 
 thắn, bất khuất ! 
 ( Thép Mới)
c. Con đường này tôi đã quen đi lại lắm lần, nhưng lần này tự nhiên 
 thấy→ Đánh lạ. Cảnh dấu vật lời chungdẫn trực quanh tiếp tôi đều thay đổi, vì chính lòng tôi 
 đang có sự thay đổi lớn: hôm nay tôi đi học.
 (Thanh Tịnh)
 → Giải thích phần trước đó Dấu hai chấm dùng để:
- Đánh dấu (báo trước) phần giải thích, thuyết 
minh cho một phần trước đó.
- Đánh dấu (báo trước) lời dẫn trực tiếp (dùng với 
dấu ngoặc kép) hay lời đối thoại (dùng với dấu 
gạch ngang).
Ví dụ: Rồi Dế Choắt loanh quanh, băn khoăn. Tôi 
phải bảo: 
- Được, chú cứ nói thẳng thừng ra nào. DÊu ngoÆc ®¬n DÊu hai chÊm
- §¸nh dÊu phÇn chó - B¸o 
thÝch: + phÇn gi¶i thÝch, 
+ gi¶i thÝch thuyÕt minh
+ thuyÕt minh + lêi dÉn trùc tiÕp
+ bæ sung thªm + lêi ®èi tho¹i
Cung cÊp th«ng tin - Thuéc phÇn nghÜa c¬ 
kÌm b¶n
theo, kh«ng thuéc 
phÇn 
nghÜa c¬ b¶n. CỦNG CỐ
 - Em hãy cho biết dấu ngoặc đơn 
 dùng để làm gì?
- Em hãy trình bày hiểu biết của 
mình về dấu hai chấm? 1.Giải thích công dụng của dấu ngoặc đơn trong những đoạn 
 trích sau: 
a) Qua các cụm từ “tiệt nhiên” (rõ ràng,dứt khoát như thế, 
 không thể khác), “định phận tại thiên thư” (định phận tại 
 sách trời), “hành khan thủ bại hư” (chắc chắn sẽ nhận lấy 
 thất bại), hãy nhận xét về giọng điệu của bài thơ. 
b) Chiều dài của cầu là 2290m (kể cả phần cầu dẫn với chín 
 nhịp dài và mười nhịp ngắn) 
c) Để văn bản có tính liên kết, người viết (người nói) phải làm 
 cho nội dung của các câu, các đoạn thống nhất và gắn bó 
 chặt chẽ với nhau; đồng thời, phải biết kết nối các câu, các 
 đoạn đó bằng những phương tiện ngôn ngữ (từ, câu, ) 
 thích hợp. 1. Công dụng của dấu ngoặc đơn:
 a) Đánh dấu phần giải thích ý nghĩa của các 
 cụm từ trong dấu ngoặc kép.
 b) Đánh dấu phần thuyết minh.
 c) Dấu ngoặc đơn thứ nhất đánh dấu phần bổ 
 sung (người nói)
 Dấu ngoặc đơn thứ hai: thuyết minh làm rõ 
 phương tiện ngôn ngữ (từ, câu ) 2. Giải thích công dụng của dấu hai chấm trong những đoạn trích sau:
a) Nhưng họ thách nặng quá: nguyên tiền mặt phải một trăm đồng 
 bạc, lại còn cau, còn rượu .. cả cưới nữa thì mất đến cứng hai 
 trăm bạc. 
 (Nam Cao, Lão Hạc) 
b) Tôi không ngờ Dế Choắt nói với tôi một câu như thế này:
 - Thôi, tôi ốm yếu quá rồi chết cũng được. Nhưng trước khi nhắm 
 mắt tôi khuyên anh: ở đời mà có thói hung hăng bậy bạ, có óc 
 mà không biết nghĩ, sớm muộn rồi cũng mang vạ vào mình đấy. 
 (Tô Hoài, Dế mèn phiêu lưu kí) 
c) Rồi một ngày mưa rào. Mưa giăng giăng bốn phía. Có quãng nắng 
 xuyên xuống biển, óng ánh đủ màu: xanh lá mạ, tím phớt, hồng, 
 xanh biếc, 
 (Vũ Tú Nam, Biển đẹp) 2. Công dụng của dấu hai chấm:
a) Đánh dấu phần giải thích cho ý: họ thách 
 nặng quá.
b) Báo trước lời đối thoại của Dế Choắt với Dế 
 Mèn + thuyết minh phần nội dung lời khuyên 
 của Dế Choắt.
c) Đánh dấu phần thuyết minh cho ý: đủ màu là 
 những màu nào? 3. Có thể bỏ dấu hai chấm trong đoạn trích sau được không ? Trong 
 đoạn trích này, tác giả dùng dấu hai chấm nhằm mục đích gì ?
Tiếng Việt có những đặc sắc của một thứ tiếng đẹp, một thứ tiếng hay. 
 Nói thế có nghĩa là nói rằng: tiếng Việt là một thứ tiếng hài hòa về 
 mặt âm hưởng, thanh điệu mà cũng rất tế nhị, uyển chuyển trong 
 cánh đặt câu. Nói thế cũng có nghĩa là nói rằng: tiếng Việt có đầy đủ 
 khả năng để diễn đạt tình cảm,tư tưởng của người Việt Nam và để 
 thoả mãn cho yêu cầu của đời sống văn hoá nước nhà qua các thời kì 
 lịch sử. 
 (Đặng Thai Mai)
→ Có thể bỏ dấu hai chấm. Nhưng nghĩa của phần đặt sau dấu hai chấm 
 không được nhấn mạnh bằng. 4.Quan sát câu sau và trả lời câu hỏi.
 Phong Nha gồm có hai bộ phận: Động khô và Động 
 nước . ( Trần Hoàng)
- Có thể thay dấu hai chấm bằng dấu ngoặc đơn được 
 không? Nếu thay thì ý nghĩa của câu có gì thay đổi?
- Câu văn Phong Nha gồm có hai bộ phận: Động khô 
 và Động nước. Có thể thay dấu hai chấm bằng dấu 
 ngoặc đơn: Phong Nha gồm có hai bộ phận (Động 
 khô và Động nước). Nếu thay thì bộ phận trong dấu 
 ngoặc đơn chỉ mang ý nghĩa giải thích đi kèm.
 - Nếu viết lại là Phong Nha gồm: Động khô và Động 
 nước thì có thể thay dấu hai chấm bằng dấu ngoặc 
 đơn được không? Vì sao?
- Nếu viết Phong Nha gồm: Động khô và Động nước. 
 thì không thể thay dấu hai chấm bằng dấu ngoặc 
 đơn. Vì vế Động khô và Động nước không thể xem 
 là thành phần chú thích. 5) Một số học sinh chép lại đoạn văn của Thanh Tịnh 
 như sau:
Sau khi đọc xong mấy mươi tên đã viết sẵn trên mảnh 
giấy lớn, ông đốc nhìn chúng tôi nói sẽ:
- Thế là các em được vào lớp năm. Các em phải gắng 
học để thầy mẹ được vui lòng và để thầy dạy các em 
được sung sướng. Các em đã nghe chưa? (Các em đều 
nghe nhưng không em nào dám trả lời. Cũng may đã 
có một tiếng dạ ran của phụ huynh đáp lại.
Câu hỏi:
- Bạn đó chép lại dấu ngoặc đơn đúng hay sai? Vì sao?
- Phần được đánh dấu bằng dấu ngoặc đơn có phải là 
một bộ phận của câu không? 5. Bạn đó chép lại dấu ngoặc đơn sai. Vì dấu ngoặc đơn bao giờ 
 cũng đi từng cặp với nhau. Cần chép lại đoạn văn của Thanh 
 Tịnh như sau:
 Sau khi đọc xong mấy mươi tên đã viết sẵn trên mảnh giấy lớn, 
 ông đốc nhìn chúng tôi nói sẽ:
- Thế là các em được vào lớp năm. Các em phải gắng học để 
 thầy mẹ được vui lòng và để thầy dạy các em được sung 
 sướng. Các em đã nghe chưa? (Các em đều nghe nhưng 
 không em nào dám trả lời. Cũng may đã có một tiếng dạ ran 
 của phụ huynh đáp lại).
→ Phần được đánh dấu bằng dấu ngoặc đơn là một bộ phận của 
 câu, gọi là phần phụ giải thích. 6. Dựa vào nội dung đã học ở văn bản Bài toán dân 
 số, hãy viết một đoạn văn ngắn về sự cần thiết phải 
 hạn chế việc gia tăng dân số; trong đoạn văn có 
 dùng dấu ngoặc đơn và dấu hai chấm.