Chuyên đề Một số giải pháp hướng dẫn học sinh tự học môn Ngữ văn

 CHUYÊN ĐỀ
 MỘT SỐ GIẢI PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC MÔN NGỮ VĂN
A. ĐẶT VẤN ĐỀ
 Dạy và học ở trườn là công việc quan trọng hàng đầu diễn ra trong các hoạt 
động sư phạm. Hoạt động này hướng tới chất lượng của người thầy cũng như của trò. 
Vì vậy, người thầy phải không ngừng nghiên cứu, tìm tòi giải pháp hữu hiệu nhằm 
tăng hiệu quả giảng dạy của mình.
 Có thể nói, trong giai đoạn hiện nay, việc nâng cao chất lượng dạy và học là 
nhu cầu thiết yếu đặt ra đối với những người đang làm nhiệm vụ giảng dạy. Vậy, làm 
thế nào để học sinh ngày nay có tình yêu bộ môn xã hội và đặc biệt có thể học tốt Ngữ 
Văn? Đó là vấn đề khiến nhiều giáo viên dạy Ngữ Văn trăn trở. Với quan điểm cá 
nhân, tôi nhận thấy đa số học sinh chưa hứng thú trong học tập, các em chuẩn bị bài 
mới chưa thật chu đáo.
 Đa số các em còn thụ động trong soạn bài mới coi đó là nhiệm vụ bắt buộc khi 
lên lớp. Một số em khi kiểm tra vở soạn thì rất đầy đủ, sạch đẹp, trình bày khoa học 
nhưng thực chất là những bài sao chép trong sách để học tốt Ngữ văn. Điều này tôi đã 
gặp ở nhiều năm, nhiều lớp học sinh.
 khắc phục điều này trước hết phải hướng dẫn học sinh soạn bài mới ở nhà để 
tiết học có hiệu quả cao. Chính vì thế tôi viết đề tài này với mong muốn giúp các em 
biết cách soạn bài( Đọc văn) có hiệu quả nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của 
học sinh trong giờ học.
 Phạm vi trình bày tôi chủ yếu chú trọng phân môn đọc văn bởi lẽ hai phân môn 
Làm văn và Tiếng Việt sách giáo khoa đã có những câu hỏi hướng dẫn học sinh chuẩn 
bị bài thật chi tiết và cụ thể.
B. NỘI DUNG
 I. Cơ sở của đề tài
 1. Cơ sở lí luận
 Sách giáo khoa theo cách hiểu thông thường ở nước ta hiện nay bao gồm sách 
cho học sinh học và sách bài tập. Riêng bộ môn Ngữ Văn có thêm những tài liệu hổ trợ 
thiết yếu khác như sách hướng dẫn làm bài tập, sách học tốt Ngữ văn, những bài văn 
hay, những bài văn mẫu 
 Cùng với sự phát triển của sự nghiệp giáo dục trong giai đoạn mới, sự đổi mới về 
mục tiêu đào tạo, nội dung đào tạo đặc biệt là đổi mới phương pháp dạy học cũng 
không kém phần quan trọng. Và để đạt được những mục tiêu mới, sách giáo khoa cũng 
có nhiều đổi mới sâu sắc đa dạng, phong phú hơn như:
 - Chức năng hướng dẫn hoạt động của học sinh.
 - Chức năng cung cấp kiến thức.
 - Chức năng định hướng phương pháp giảng dạy của giáo viên.
 ki- Chức năng củng cố kiến thức, ôn tập hệ thống hoá kiến thức, kiểm tra đánh 
giá. 2
 Do có những đổi mới về sách giáo khoa và phương pháp dạy học như vậy nên 
công tác soạn bài ở nhà của học sinh là hết sức quan trọng. Nó là yếu tố quyết định 
50% thành công của giờ học. Và muốn học sinh chủ động tích cực trong giờ học điều 
đầu tiên là phải có sự chuẩn bị kĩ lưỡng ở nhà. Ở trên lớp, giáo viên gợi ý, học sinh 
thảo luận từ đó rút ra những kết luận hợp lí nhất
 2. Cơ sở thực tiễn
 Trong những năm đầu giảng dạy bộ môn Ngữ văn có tới hơn 50% học sinh 
không chuẩn bị bài ở nhà, số còn lại rất ít em chuẩn bị kĩ lưỡng, một số em chép lại từ 
vở các bạn hoặc từ trong sách tham khảo. Nguyên nhân chủ yếu là vì: các em đọc sách 
giáo khoa mà không hiểu chổ nào là trọng tâm, giáo viên thì chưa có thời gian dặn dò 
kĩ và thế là các em soạn bài một cách sơ sài, đối phó, thậm chí có em còn không biết 
mình viết gì trong vở nữa. Chính vì thế trên lớp các em cứ cắm cúi chép bài vào vở 
mà không một chút động não nào, thậm chí các em không còn thời gian để phát biểu 
xây dựng bài. 
II. Thực trạng vấn đề nghiên cứu
 Thực tế từ trước đến nay, giáo viên và học sinh luôn nhận thức được việc chuẩn 
bị bài dựa vào sách giáo khoa là yêu cầu thiết yếu nhất nhưng cả giáo viên và học sinh 
đều gặp một số khó khăn sau:
 1. Đối với giáo viên
 - Ở một số bài, do phân phối thời gian chưa hợp lí nên phần củng cố và dặn dò 
còn qua loa đại khái.
 - Hoặc có hướng dẫn cho học sinh nhưng còn sơ sài ví dụ như: học theo câu 
hỏi sách giáo khoa, xem bài tiếp theo 
 - Việc hướng dẫn học sinh soạn bài mới, tài liệu ở nhà chưa cụ thể, chưa định 
hướng được cho các em phần nào là quan trọng, phần nào cần sơ lược.
 2. Đối với học sinh
 Học sinh về nhà có sử dụng soạn bài nhưng không hiệu quả, không biết chổ nào 
là quan trọng. Vì vậy các em khó nắm bắt kiến thức một cách cụ thể, có trình tự, do đó 
gây cho các em cảm giác lười, không tự tìm tòi kiến thức mới, không học bài cũ, luôn 
ỷ lại và chờ đợi vào bài giảng của giáo viên để chép. Ở nhà không chuẩn bị bài, trên 
lớp cô lại giảng với lượng kiến thức nhiều, cô nói điều gì trò cũng cảm thấy mới tinh 
cho nên có em thì cắm cúi chép bài mà không nghe giảng, có em mệt quá thiếu tập 
trung, không ghi bài thậm chí nghịch phá. Kết quả không cao đã đành, các em càng 
ngày càng thấy chán học môn văn.
III. Giải pháp và kết quả đạt được
 1. Giải pháp thực hiện
 1.1. Về phía giáo viên
 Quan điểm đổi mới trong giảng dạy hiện nay luôn đề cao tính chủ động, sáng 
tạo của học sinh trong việc tiếp nhận tri thức. Người thầy chỉ là người định hướng, 
hướng dẫn cho học sinh tự mình chiếm lĩnh tri thức ấy. Và phương tiện mà người giáo 
viên dùng để thực hiện nhiệm vụ đó chính là hệ thống câu hỏi khi lên lớp. Bên cạnh hệ 3
thống câu hỏi mà giáo viên định hướng, học sinh còn được trang bị một số câu hỏi từ 
sách giáo khoa trong phần hướng dẫn học bài, chuẩn bị bài ở nhà.
 Chuẩn bị bài là một yêu cầu quan trọng trong việc dạy và học môn Ngữ Văn 
(đây là yêu cầu chung cho tất cả các môn học, tuy nhiên đối với môn Ngữ Văn đây lại 
là yêu cầu mang tính đặc thù). Có chuẩn bị bài tốt thì học sinh mới có thể lĩnh hội tốt 
kiến thức trong quá trình Đọc - hiểu văn bản. Vì thế trong sách giáo khoa bất cứ môn 
học nào, không ngoại trừ môn Ngữ Văn đều có hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bài ở 
phần sau nội dung bài học. Tuy nhiên thực tế giảng dạy và học tập môn Ngữ Văn hiện 
nay cho thấy, học sinh chuẩn bị bài trên cơ sở câu hỏi Hướng dẫn học bài trong sách 
giáo khoa (SGK) chỉ để đối phó, chiếu lệ.
 Giáo viên cần nắm được chức năng định hướng phương pháp tự học của học 
sinh trong sách giáo khoa. Dạy học theo quan điểm hiện đại không phải là thông báo 
kiến thức, giảng giải, minh hoạ cho học sinh hiểu mà còn tổ chức cho học sinh hoạt 
động tự lực để xây dựng kiến thức, hình thành kĩ năng và năng lực sáng tạo. Bởi vậy 
phương pháp dạy học chủ yếu là tổ chức hướng dẫn cho học sinh hoạt động, nhưng 
sách giáo khoa mới là viết cho học sinh, chỉ dẫn những hoạt động chủ yếu cho học 
sinh. Giáo viên căn cứ vào những hoạt động của học sinh mà xác định hoạt động của 
bản thân để hỗ trợ cho học sinh thực hiện thành công hoạt động học tập.
 Ngày nay phương pháp dạy Ngữ Văn trở nên phong phú nhờ sự tích hợp kiến 
thức, với sự thâm nhập cảm thụ nghệ thuật, phương pháp dạy học phần đọc văn đã đi 
đến những phát hiện mới về vai trò chủ thể cảm thụ của người học mà “ Tư duy 
thường bắt đầu từ một vấn đề hay một câu hỏi, từ sự ngạc nhiên hay sự thắt mắc từ sự 
mâu thuẫn. Tình huống có vấn đề như thế có tác dụng lôi cuốn cá nhân vào quá trình 
tư duy”(Rubinxten). Chính vì thế giáo viên phải hướng dẫn học sinh thật cụ thể tất cả 
các khâu sau:
a. Khâu thứ nhất: công tác chuẩn bị của giáo viên trước khi đến lớp.
 + Bài cũ: giáo viên yêu cầu học sinh nắm được những kiến thức đã học và hoàn 
thành các bài tập mà giáo viên đã giao.
 + Bài mới: Giáo viên không chỉ dặn dò học sinh về nhà soạn bài nào mà còn 
đưa ra một số câu hỏi hướng dẫn cụ thể. Các câu hỏi này được thiết kế theo trình tự bài 
học mà giáo viên sẽ giảng trong tiết học sau (dĩ nhiên các câu hỏi này chỉ mang tính 
gợi ý khái quát).
b. Khâu thứ hai: Hướng dẫn học sinh đọc sách giáo khoa ở nhà để chuẩn bị bài.
 - Trước tiên học sinh đọc một lượt tất cả các mục trong sách giáo khoa sau đó 
xác định kiến thức trọng tâm thông qua phần kết quả cần đạt và phần ghi nhớ. 
 b.1 Hướng dẫn học sinh tìm hiểu tác giả và hoàn cảnh ra đời của tác phẩm:
 Hướng dẫn học sinh đọc kĩ tiểu dẫn, nắm được tác giả và hoàn cảnh sáng tác. 
Nắm một số ý quan trọng liên quan đến tác giả và tác phẩm.
 Về tác giả: Sống vào thời kì nào? Bối cảnh lịch sử xã hội ra sao?
 + Về quê quán: Cần nhấn mạnh “địa linh nhân kiệt” nhân tài xuất hiện ở mảnh 
đất này. Mảnh đất có truyền thống yêu nước, truyền thống thơ văn (nếu có).
 + Xuất thân từ tầng lớp nào? Điều này có ảnh hưởng tới tác phẩm. 4
 + Cá tính, thái độ sống của nhà văn trước cuộc đời, trước số phận của con người.
 Hoàn cảnh sáng tác: có vai trò vô cùng quan trọng. Có nắm được hoàn cảnh 
sáng tác học sinh mới có thể phần nào cảm thụ được nội dung. Đồng thời các em cũng 
có thể đối chiếu giữa những tác phẩm cùng thể loại, đề tài, sự vật sự việc nhưng ở 
những hoàn cảnh khác nhau thì sự thể hiện, cách nhìn nhận đánh giá của nhà văn hoàn 
toàn không giống nhau.
 Về sự nghiệp thơ văn: Nội dung tác phẩm và giá trị của nó đối với con người.
b.2. Hướng dẫn học sinh đọc tác phẩm:
 Giáo viên hướng dẫn, khuyến khích, động viên các em đọc tác phẩm trước khi 
soạn bài, bởi hoạt động đọc được xem là dạng đặc thù của cảm thụ nội dung và nghệ 
thuật tác phẩm. Có đọc sách các em mới có thể tóm tắt được cốt truyện theo cách riêng 
của mình mà không phải lệ thuộc vào sách để học tốt, hay là vở của bạn.
 Học sinh không thể hiểu được bất cứ một tác phẩm nào dù rõ ràng đến mấy, dù 
sức mạnh gợi cảm và gây ấn tượng của tác phẩm đến đâu chăng nữa nếu bản thân 
không đọc, không tự mình tiếp xúc với tác phẩm.
 Tóm lại: việc đọc là để học sinh lắng nghe ngôn từ nghệ thuật, cảm thụ nghệ 
thuật trực tiếp của học sinh đối với tác phẩm. Đọc để nắm nội dung tác phẩm, hình 
tượng nhân vật gây xúc động thẩm mĩ, tác động đến tình cảm và đạo đức của học sinh.
 - Sau đó học sinh dựa vào các câu hỏi mà giáo viên đã gợi ý để xác định các 
luận điểm lớn.
 - Tiếp theo học sinh dựa vào các câu hỏi phần hướng dẫn học bài để tìm các 
luận cứ thích hợp cho các luận điểm đã triển khai.
 - Đối với những phần kiến thức có sẵn trong sách giáo khoa và những dẫn 
chứng quan trọng thì các em dùng bút chì gạch chân cho dễ nhớ và đỡ tốn thời gian 
chép lại. Dĩ nhiên có em sợ làm thế sẽ bẩn sách nhưng tôi đã xác định cho các em một 
điều rằng: sách giáo khoa không phải để ngắm, để giữ gìn cẩn thận mà nó là một người 
bạn thân thiết giúp chúng ta rất nhiều trong công tác soạn bài, bởi vậy các em phải tận 
dụng triệt để tác dụng đắc lực của nó.
c. Khâu thứ ba: Hướng dẫn học sinh sử dụng sách giáo khoa ở trên lớp.
- Với tất cả những gì các em đã chuẩn bị kĩ lưỡng ở nhà, ở trên lớp học sinh chỉ cần:
 + Chú ý lắng nghe giáo viên giảng bài.
 + Chỉnh sửa những chổ sai sót trong vở soạn.
 + Thêm bớt những chổ thiếu hoặc thừa.
 + Tốc kí những lời bình sâu hoặc mở rộng của giáo viên.
 + Chốt lại những ý mà mình tâm đắc nhất.
 - Riêng sách giáo khoa đến lúc này thực sự phát huy được tác dụng của nó bởi 
tất cả đã chuẩn bị sẵn sàng, học sinh chỉ cần chú ý các câu hỏi của giáo viên là phát 
hiện ngay những dẫn chứng cụ thể đã được gạch chân. Sau khi giáo viên chốt lại 
những ý quan trọng, học sinh chỉ việc ghi số trang vào vở để về nhà tiện tìm học chứ 
không cần sao chép từ sách giáo khoa sang vở nữa. 5
 Với sự chuẩn bị kĩ lưỡng ở nhà dựa trên sự hướng dẫn chung của giáo viên từ 
trước, tất cả học sinh đều có những điểm tương đồng trong vở soạn, lên lớp nếu có 
thảo luận cũng chỉ để thống nhất ý kiến đồng thời bổ sung cho nhau, cùng nhau phát 
hiện ra những vấn đề sáng tạo mới lạ.
 Và như vậy có thể nói cả giáo viên và học sinh phối hợp rất nhịp nhàng trong giờ 
học.
1. 2. Về phía học sinh
 Dựa trên những gì mà giáo viên hướng dẫn, học sinh chỉ cần một chút thời gian, 
một chút chuyên tâm và ý thức tự học cao thì các em sẽ không còn cảm thấy môn văn 
quá khó nữa. Dĩ nhiên là với những gì mà giáo viên hướng dẫn, không phải tất cả các 
em đều thực hiện và thực hiện tốt, thế nhưng đa số các em đều phải tự ý thức được 
việc chuẩn bị bài ở nhà là cần thiết trong quá trình học.
 2. Kết quả đạt được.
 Qua thực tiễn giảng dạy áp dụng những giải pháp trên, bản thân tôi nhận thấy:
 - Các em đã có khả năng tự lực cao và không còn quá phụ thuộc vào giáo viên 
nữa.
 - Trong giờ học các em đã biết kết hợp bài soạn ở nhà với lời giảng của giáo 
viên, biết cách chọn lọc ý để ghi chép, biết cách sử dụng sách có hiệu quả để tiết kiệm 
thời gian chép bài và chú ý nghe giảng.
 - Nhiều em đã phát biểu rằng: nếu đi học mà không mang vở soạn nhất là 
những hôm học đọc văn thì em không tài nào học được.
IV. Kết luận và kiến nghị
1. Kết luận
 Dĩ nhiên với tất cả những gì tôi đề cập ở trên, bản thân tôi đã thực hiện có kết 
quả khá khả quan nhưng không phải tiết học nào tôi cũng thành công bởi không phải 
học sinh nào cũng làm được những gì mà giáo viên yêu cầu. Mặc dù chất lượng môn 
văn chưa được cải thiện nhiều bởi những nguyên nhân khác nhau nhưng một số học 
sinh lớp tôi dạy không còn quá “ghét” môn văn nữa, thậm chí một số em đã bắt đầu 
yêu thích môn văn. Dĩ nhiên học tốt văn không phải chỉ cần cần cù, chăm chỉ mà cần 
phải có một chút năng khiếu. Và nghề dạy văn cũng không phải là một nghề đơn giản 
chỉ truyền thụ kiến thức mà còn giáo dục tâm hồn, nhân cách cho học sinh. Đó là một 
điều khó mà không phải ai cũng làm được.
2. Kiến nghị
 Trước khi thực hiện chuyên đề này, tôi đã rất trăn trở về một vấn đề: một số học 
sinh còn quá khó khăn đến mức có em trong bao nhiêu năm đi học không có lấy một 
cuốn sách văn tham khảo nào. Cho nên trong giờ học các em cứ cắm cúi chép hết tất 
cả lời giảng của giáo viên mà không để ý gì xung quanh với mong muốn lấy đó làm tư 
liệu tham khảo phòng khi kiểm tra. Chính vì thế tôi rất mong Ban giám hiệu nhà 
trường tạo mọi điều kiện giúp các em như:
 - Bổ sung thật đầy đủ các loại sách tham khảo ở thư viện để các em có thể 
mượn đọc. Nếu có thể, nhà trường nên nhờ giáo viên chủ nhiệm lập danh sách những 
em thật sự có hoàn cảnh gia đình khó khăn, tìm hiểu về nhu cầu của các em và tặng 6
cho các em những cuốn sách mà các em cần để thuận tiện cho việc học. Đó cũng là 
một việc làm thiết thực mà thiết nghĩ, học sinh nào chuyên tâm vào việc học cũng 
mong muốn.
 Những gì tôi trình bày chắc chắn còn nhiều thiếu sót, rất mong sự đóng góp ý 
kiến của các bạn đồng nghiệp để tôi có thể rút kinh nghiệm và tự hoàn thiện hơn.
Xin chân thành cảm ơn.
 Tân Phong, ngày 6 tháng 12 năm 2022
 Người viết
 Lý Trúc Ly